Sözcüğün Yapısı

Biçim BilgisiTürkçe9. Sınıf
flowchart TD
    A[SÖZCÜĞÜN YAPISI]

    A --> B[Basit Sözcük]
    A --> C[Türemiş Sözcük]
    A --> D[Birleşik Sözcük]

    D --> E[Birleşik Fiil]
    D --> F[Birleşik İsim]

    E --> G[Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiil]
    E --> H[Yardımcı Eylemle Oluşan Birleşik Fiil]
    E --> I[Kurallı Birleşik Fiil]

    I --> J[Yeterlik Fiili]
    I --> K[Tezlik Fiili]
    I --> L[Sürerlik Fiili]
    I --> M[Yaklaşma Fiili]

Sözcükler yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç ayrılır.

1. Basit Sözcük

Yapım eki almamış sözcüklerdir.

Örnek
  • kitaplarım kitap - lar - ım
  • yürüyorlar yürü - yor - lar

2. Türemiş Sözcük

En az bir tane yapım eki almış sözcüklerdir.

Örnek
  • güldür: gül - dür-
  • sula: su - la-
  • yalnızlık: yalın - ız – lik
Dikkat

Türemiş sözcükler yapım ekinin yanı sıra çekim eki de alabilir.

sessizlikten: ses - siz - lik - ten

3. Birleşik Sözcük

En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan yeni sözcüklerdir. Birleşik sözcükler ikiye ayrılır:

A. Birleşik İsimler

Örnek
  • hanımeli
  • ateşkes
  • hanım + eli
  • ateş + kes

B. Birleşik Fiiller

Birleşik fiiller üç başlık altında toplanır:

a. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Genellikle bir isimle bir fiilin bir araya gelerek kalıplaşması sonucunda oluşan birleşik fiillerdir. Mastar hâlindeki deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.

Örnek
  • gözden düşküyelere bin
  • bağrına bas
Dikkat

Vazgeç-, varsay-, öngör-, başvur-, elver- fiilleri de anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.

b. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

İsimlerin “et-, ol-, eyle-, kıl-” yardımcı eylemleriyle birleşerek oluşturduğu birleşik fiillerdir.

Örnek
  • park et
  • seyreyle
  • mecbur kıl

Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller; birleşme sırasında ses olayı olursa bitişik, olmazsa ayrı yazılır.

Örnek
  • affet
  • ziyaret et
  • zannet
  • fark et
  • kaydol
  • yardımcı ol

c. Kurallı Birleşik Fiiller**

Örnek

çözebil- / görebil-

Örnek

gidiver- / söyleyiver-

Örnek

süregel- / gidedur- / şaşakal-

Örnek

öleyaz- / düşeyaz-

Yeterlik fiilinin olumsuzu yapılırken “bil-” düşer, geriye -a / -e zarf-fiil ekleri kalır.

Örnek

yazabiliyorsun -> yazamıyorsun